Ceza hukuku

Soruşturma ve ifade aşaması

Suç şüphesi savcılığa ya da kolluğa ulaştığında soruşturma başlar. Şüpheli olarak ifadeye çağrılan kişinin hakları ifadeden önce kendisine hatırlatılmalıdır (CMK m. 147):

• Hakkındaki suçlamanın ne olduğunu öğrenme
• Müdafi seçme ya da barodan müdafi görevlendirilmesini isteme
• Susma, yani suçlamayla ilgili açıklama yapmama
• Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteme
• Gözaltına alınmışsa yakınlarına haber verilmesini isteme

Müdafi bulunmaksızın kollukta alınan ifade, hâkim ya da mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148). İfade tutanağı imzalanmadan önce dikkatle okunmalı, eksik veya yanlış yazılan kısımların düzeltilmesi istenmelidir. Soruşturma sonunda savcı ya iddianame düzenler ya da kovuşturmaya yer olmadığına karar verir; bu karara karşı mağdur sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Ayrıntılar için ifadeye çağrılma yazısına bakabilirsiniz.

Gözaltı, tutuklama ve adli kontrol

Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saattir; toplu suçlarda savcının yazılı emriyle uzatılabilir. Gözaltına itiraz sulh ceza hâkimliğine yapılır.

Tutuklama kararı verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve kaçma ya da delilleri karartma şüphesi gibi bir tutuklama nedeninin bulunması gerekir (CMK m. 100). Tutuklama, işin önemi ve beklenen cezayla ölçülü olmalıdır. Adli kontrol tedbirleri (yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla imza, konutu terk etmeme gibi) tutuklamaya göre daha hafif bir yoldur ve çoğu dosyada öncelikle değerlendirilmelidir.

Tutuklama ve adli kontrol kararlarına karşı iki hafta içinde itiraz edilebilir; tutukluluk hâli soruşturmada en geç otuz günlük aralıklarla incelenir ve her zaman tahliye talebinde bulunulabilir. Kanuna aykırı olarak yakalanan ya da tutuklanan kişi, şartları varsa tazminat isteyebilir (CMK m. 141).

Kovuşturma ve duruşma

İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kovuşturma başlar. Duruşmada sanığın sorgusu yapılır, tanıklar dinlenir, bilirkişi raporları ve diğer deliller tartışılır; savcının esas hakkındaki mütalaasından sonra sanık ve müdafi savunmasını sunar. Son söz her zaman sanığındır.

Mahkeme; beraat, mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ya da davanın düşmesi gibi kararlardan birini verir. Mahkûmiyet hâlinde şartları varsa:

• Kısa süreli hapis cezası adli para cezasına veya tedbirlere çevrilebilir (TCK m. 50),
• Hapis cezası ertelenebilir (TCK m. 51),
• İki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasında hükmün açıklanması geri bırakılabilir (CMK m. 231).

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) için mağdurun uğradığı zararın giderilmesi aranır; 2026 değişikliğiyle zararın taksitler hâlinde giderilmesine de imkân tanınmıştır. Beş yıllık denetim süresi kasıtlı yeni bir suç işlenmeden geçerse dava düşer.

Mağdur ve katılan vekilliği

Suçtan zarar gören kişi, savcılığa veya kolluğa şikâyette bulunabilir. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi, fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı aydır (TCK m. 73). Kovuşturma aşamasında mağdur, kamu davasına katılan olarak dahil olabilir; böylece delil sunma, tanık sorulmasını isteme ve kararlara karşı kanun yoluna başvurma hakkı kazanır.

Cinsel saldırı, çocuklara karşı suçlar ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda mağdura, talebi hâlinde barodan avukat görevlendirilir. Suçtan doğan maddi ve manevi zararlar ayrıca hukuk mahkemesinde tazminat davasıyla istenir; ceza dosyasındaki deliller bu davada önemli rol oynar.

Uzlaştırma ve ön ödeme

Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlarda şüpheli ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasıdır (CMK m. 253). Uzlaşma sağlanır ve üstlenilen edim (özür, tazminat ödenmesi gibi) yerine getirilirse kamu davası açılmaz; dava açılmışsa düşer. Uzlaştırma teklifine verilen yanıt ve görüşmelerde yapılan açıklamalar sonraki yargılamada aleyhe delil olarak kullanılamaz.

Ön ödeme, yalnızca adli para cezası gerektiren ya da hapis cezasının üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarda, savcılığın belirlediği miktarın süresinde ödenmesiyle kamu davası açılmamasını sağlar (TCK m. 75). Son yasal değişikliklerle bazı suçlar da bu kapsama alınmıştır; hangi suçların kapsamda olduğu dosya bazında değerlendirilmelidir.

İtiraz, istinaf ve temyiz

Hâkim kararlarına (tutuklama, adli kontrol, el koyma gibi) itiraz; ilk derece mahkemesi hükümlerine istinaf; bölge adliye mahkemesi kararlarına ise temyiz yoluyla başvurulur. Bu sürelerin tamamı iki haftadır. Süre, kararın yüze karşı açıklandığı ya da tebliğ edildiği tarihten başlar.

Kesinleşmiş kararlara karşı yargılamanın yenilenmesi istenebilir. Son günü hesaplamak için yasal süre hesaplayıcısını, ayrıntılar için ceza davalarında kanun yolları yazısını kullanabilirsiniz.